Nowe badanie, których tematem była ciekawość, opublikowane w „Communications Psychology” pokazuje, że dzieci potrafią elastycznie wybierać, czego chcą się dowiedzieć. Zwykle interesują je informacje dotyczące całych kategorii, ale gdy konkretny przedmiot zostaje przedstawiony jako wyjątkowy albo przydatny, ich ciekawość kieruje się ku temu jednemu obiektowi.
Ciekawość dzieci: ogół czy szczegół?
Informacje o całych kategoriach są niezwykle użyteczne. Kiedy dziecko dowiaduje się, że psy szczekają, ptaki mają skrzydła, a noże służą do krojenia, może zastosować tę wiedzę wobec wielu nowych obiektów. Nie musi poznawać każdego psa, ptaka czy noża oddzielnie. Jedna ogólna informacja pozwala mu tworzyć przewidywania dotyczące całej grupy.
Czasami ważniejsze staje się jednak poznanie konkretnej jednostki. Własny pies może bać się burzy, ulubiony koc może mieć szczególną historię, a konkretna zabawka może działać inaczej niż pozostałe zabawki tego samego rodzaju. Do zbudowania pełnego obrazu świata potrzebujemy więc zarówno wiedzy o kategoriach, jak i informacji o pojedynczych obiektach. Badaczki Cristina-Ioana Galusca i Kelsey Lucca postanowiły sprawdzić, co sprawia, że dzieci rezygnują z domyślnego zainteresowania kategorią i zaczynają szukać wiedzy o jednej konkretnej rzeczy.
Jak badano ciekawość dzieci?
W dwóch wcześniej zarejestrowanych eksperymentach uczestniczyło łącznie 212 dzieci w wieku od pięciu do dziewięciu lat, badanych we Francji i w Stanach Zjednoczonych. Projekt został przeprowadzony jako Registered Report, co oznacza, że pytania badawcze, hipotezy i sposób analizowania danych zostały ocenione przed poznaniem wyników. Zmniejsza to ryzyko dopasowywania interpretacji do rezultatów uzyskanych dopiero po zakończeniu badania.
Dzieci oglądały pary identycznie wyglądających, nieznanych wcześniej stworzeń i przedmiotów. Były to między innymi rysunkowe potwory oraz fikcyjne zabawki oznaczone wymyślonymi nazwami. Dzięki temu wcześniejsza wiedza uczestników nie powinna decydować o ich wyborach.
Przy każdej parze dziecko mogło zdecydować, czy chce poznać fakt dotyczący konkretnego obiektu, czy całego rodzaju obiektów. Mogło więc wybrać informację sformułowaną mniej więcej tak: „ten konkretny przedmiot robi kanapki w kształcie gwiazd” albo „przedmioty tego rodzaju robią kanapki w kształcie gwiazd”. Treść faktu pozostawała taka sama. Zmieniał się jedynie jego zakres: informacja dotyczyła jednej jednostki albo całej kategorii.
Po zakończeniu zadania badaczki sprawdzały także, ile przedstawionych informacji dzieci zapamiętały. Pozwoliło to oddzielić dwa procesy: chęć poznania określonego rodzaju informacji oraz późniejszą zdolność do jej odtworzenia.
Wyjątkowość rozbudza ciekawość
W pierwszym eksperymencie niektóre obiekty przedstawiano jako wyjątkowe. Dzieci słyszały, że dany przedmiot potrafi robić coś szczególnego albo należy do wyjątkowej osoby. Pozostałe obiekty określano jako zwyczajne.
Różnica okazała się wyraźna. W przypadku zwyczajnych przedmiotów dzieci wybierały informacje o konkretnej jednostce w około 42% prób. Częściej chciały więc dowiedzieć się czegoś o całej kategorii. Kiedy jednak przedmiot został oznaczony jako wyjątkowy, odsetek wyborów informacji jednostkowej wzrastał do około 70%.
Samo słowo „wyjątkowy” zmieniało zatem sposób, w jaki dzieci oceniały wartość dostępnej wiedzy. Zwyczajny obiekt był dla nich przede wszystkim przykładem większej grupy. Wiedza o jego rodzaju mogła zostać wykorzystana również w przyszłości. Wyjątkowy obiekt nie musiał natomiast zachowywać się tak jak pozostałe. W takiej sytuacji bardziej opłacalne stawało się poznanie właśnie jego indywidualnej właściwości.
Można to porównać z oglądaniem zwykłego długopisu i długopisu, którym podpisano ważny dokument. W pierwszym przypadku bardziej interesujące może być to, jak działają długopisy. W drugim zaczynamy zastanawiać się nad historią tego konkretnego przedmiotu. Jego znaczenie nie wynika już wyłącznie z przynależności do kategorii.
Użyteczność wzmacnia ciekawość i pamięć
W drugim eksperymencie badaczki sprawdzały wpływ przewidywanej użyteczności. Dzieci otrzymywały informację, że z niektórymi przedmiotami będą mogły ponownie się spotkać lub bawić się nimi w przyszłości. Inne miały już więcej się nie pojawić albo miały trafić do kogoś innego.
W przypadku zwyczajnych, mało przydatnych obiektów dzieci wybierały informacje indywidualne w około 39% prób. Gdy obiekt miał przydać się im później, wynik wzrastał do około 66%. Perspektywa ponownego kontaktu sprawiała więc, że wiedza o konkretnym przedmiocie nabierała większej wartości.
Użyteczność wpłynęła również na pamięć. Dzieci nie tylko częściej chciały poznawać indywidualne cechy przydatnych obiektów, lecz także lepiej zapamiętywały związane z nimi fakty. Efekt pamięciowy był stosunkowo niewielki, dlatego wymaga dalszego sprawdzenia, ale odróżniał użyteczność od wyjątkowości. Samo przedstawienie przedmiotu jako wyjątkowego wyraźnie kierowało ciekawością, nie poprawiało jednak późniejszego przypominania sobie informacji.
To ważne rozróżnienie. Zainteresowanie nie zawsze automatycznie prowadzi do trwałego zapamiętania. Coś może przyciągnąć uwagę i skłonić dziecko do zadania pytania, ale skuteczne utrwalenie wiedzy zależy również od sposobu jej przetwarzania, znaczenia dla przyszłego działania, koncentracji oraz możliwości połączenia jej z wcześniejszym doświadczeniem.
Czy relacje zwiększają ciekawość?
Badaczki przypuszczały, że efekt będzie silniejszy, gdy wyjątkowość lub użyteczność zostaną osadzone w kontekście społecznym. Przedmiot mógł więc należeć do kogoś wyjątkowego albo służyć przyszłej zabawie z przyjaciółmi. Zakładano, że takie społeczne znaczenie jeszcze bardziej zwiększy zainteresowanie konkretnym obiektem.
Wyniki nie potwierdziły jednak tej hipotezy. Dzieci zmieniały swoje wybory pod wpływem wyjątkowości i użyteczności, ale nie miało większego znaczenia, czy powód był społeczny, czy dotyczył bezpośrednio samego przedmiotu. Obiekt, który miał niezwykłą cechę, działał podobnie jak obiekt należący do wyjątkowej osoby. Przedmiot przeznaczony do samodzielnego wykorzystania w przyszłości mógł być równie interesujący jak ten, którym dziecko miało bawić się z innymi.
Pokazuje to, że dzieci nie potrzebowały rozbudowanej historii społecznej. Wystarczał sygnał mówiący: „ten obiekt różni się od pozostałych” albo „wiedza o nim przyda ci się później”.
Jak ciekawość zmienia się z wiekiem?
Analizy związane z wiekiem miały charakter eksploracyjny, dlatego trzeba traktować je ostrożniej niż główne wyniki. Zauważono jednak interesujący wzorzec. Im starsze były dzieci, tym częściej wybierały informacje o całej kategorii, gdy obiekty przedstawiano jako zwyczajne. Może to oznaczać, że wraz z rozwojem coraz lepiej rozumieją wartość wiedzy, którą można zastosować do wielu różnych przypadków.
W pierwszym eksperymencie starsze dzieci jednocześnie częściej wybierały informacje indywidualne o obiektach wyjątkowych. Nie przechodziły więc po prostu od zainteresowania jednostkami do zainteresowania kategoriami. Raczej coraz trafniej rozpoznawały, który rodzaj informacji może być najbardziej wartościowy w danym kontekście.
W eksperymencie dotyczącym użyteczności wiek nie zmieniał natomiast zainteresowania przydatnymi obiektami. Już pięciolatki kierowały ciekawość na konkretną rzecz, gdy spodziewały się, że ponownie będą jej używać. Wrażliwość na przyszłą przydatność informacji może więc pojawiać się stosunkowo wcześnie.
Ciekawość dzieci we Francji i USA
Podstawowa tendencja występowała w obu krajach. Dzieci zarówno we Francji, jak i w Stanach Zjednoczonych preferowały wiedzę o kategoriach w przypadku zwyczajnych obiektów, a wiedzę o konkretnych jednostkach, gdy obiekty były wyjątkowe lub użyteczne. Wskazuje to, że mechanizm nie ograniczał się do jednej grupy językowej czy jednego systemu edukacyjnego.
W przypadku użytecznych przedmiotów zmiana była jednak silniejsza u dzieci badanych we Francji. Nie wiadomo, czy wynikało to z różnic kulturowych, doświadczeń szkolnych, sposobów wychowania czy miejsca prowadzenia eksperymentu. Francuskie dzieci badano w szkołach, a amerykańskie w muzeum, dlatego wpływu kraju nie można całkowicie oddzielić od wpływu sytuacji badania. Autorzy słusznie traktują ten rezultat jako punkt wyjścia do kolejnych projektów, a nie podstawę do tworzenia szerokich porównań między dziećmi francuskimi i amerykańskimi.
Jak rozwijać ciekawość dziecka?
Badanie nie sprawdzało skuteczności konkretnej metody nauczania, dlatego nie można na jego podstawie stwierdzić, że wystarczy nazwać coś wyjątkowym, aby dziecko lepiej się nauczyło. Wyniki sugerują jednak, że sposób przedstawienia materiału może wpływać na kierunek dziecięcych pytań.
Kiedy zależy nam na przekazaniu wiedzy ogólnej, warto pokazywać powtarzalność oraz związki między przykładami. Zamiast ograniczać się do opisu jednego zwierzęcia, można zapytać, co łączy je z innymi zwierzętami tego rodzaju. Taki sposób myślenia sprzyja tworzeniu kategorii i przenoszeniu wiedzy na nowe sytuacje.
Kiedy natomiast chcemy skierować uwagę na szczegół, możemy podkreślić, co czyni dany przypadek odmiennym albo dlaczego wiedza o nim będzie potrzebna później. Dziecko może uważniej przyjrzeć się konkretnej roślinie, jeśli dowie się, że ma ona nietypowy sposób obrony. Może zainteresować się określonym narzędziem, kiedy wie, że za chwilę będzie z niego korzystać.
Szczególnie istotne może być wyjaśnianie przyszłej użyteczności. Ogólne polecenie „zapamiętaj to” niewiele mówi o wartości informacji. Komunikat „za chwilę wykorzystasz tę zasadę podczas doświadczenia” daje wyraźny powód, by skoncentrować uwagę. Badanie sugeruje, że dzieci nie tylko potrafią taki powód rozpoznać, lecz także odpowiednio zmieniają strategię poszukiwania wiedzy.
Ciekawość pomaga wybierać informacje
Najważniejszy wniosek z badania nie dotyczy wyłącznie wyjątkowych zabawek czy fikcyjnych potworów. Pokazuje, że ciekawość dziecka nie jest chaotycznym przepływem pytań. Dzieci oceniają potencjalną wartość informacji i dopasowują do niej swoje wybory.
Wiedza o całej kategorii jest korzystna, gdy pozwala zrozumieć wiele przyszłych przypadków. Wiedza o konkretnej jednostce staje się natomiast ważniejsza, gdy przedmiot jest nietypowy, ma osobne znaczenie albo prawdopodobnie pojawi się ponownie. Już od piątego roku życia dzieci potrafią przełączać się pomiędzy tymi sposobami uczenia się.
Pozostają jednak pytania wymagające kolejnych badań. Eksperyment przeprowadzono tylko w dwóch zachodnich krajach, a badacze sami określali, które obiekty są wyjątkowe lub użyteczne. W codziennym życiu dzieci często samodzielnie nadają rzeczom znaczenie, kierując się emocjami, doświadczeniami i własnymi zainteresowaniami. Nie wiadomo również, jak długo utrzymują się zaobserwowane efekty pamięciowe.
Mimo tych ograniczeń wyniki pokazują dziecko jako aktywnego uczestnika procesu uczenia się. Nie tylko odbiera ono dostępne informacje, lecz także decyduje, których z nich warto szukać. Czasami chce dowiedzieć się, jakie są rzeczy danego rodzaju. Innym razem bardziej interesuje je ta jedna, konkretna rzecz, która jest wyjątkowa albo może jeszcze do niego wrócić.
Źródło badania: Galusca, C.-I., i Lucca, K. (2026). Children shift their curiosity from kinds to individuals when items are special or useful. „Communications Psychology”. DOI: 10.1038/s44271-026-00499-4.